In de nacht van 31 oktober op 1 november wordt volgens oude overlevering de sluier tussen de wereld van de levenden en die van de doden zo dun als een ademtocht. Dat is Samhain. Het licht neemt af, de oogst is binnen en het jaar draait naar zijn donkere helft.
Voor wie dichtbij het sterven staat, als stervende, als naaste of als begeleider, is die sluier geen beeldspraak. Het is precies de plek waar je dan staat. In deze blog nemen we je mee langs de volkstraditie van Samhain, de kunst van het begeleiden van een sterfbed, het stervensritueel en de manier waarop Fenix Biomed een laatste overgang zorgvuldig en met waardigheid omringt.
De volkstraditie van Samhain
Samhain (uitgesproken als sauwen) is een oud Keltisch feest dat vooral in Ierland en Schotland gevierd werd. Het markeerde het einde van de oogst en het begin van de winter, en gold voor velen als het begin van het nieuwe jaar. Het donker kwam eerst, daarna het licht.
In de volkscultuur was dit de nacht waarin de grens tussen de werelden open stond. De zielen van overleden dierbaren konden terugkeren naar huis. Families zetten eten en drinken klaar, lieten de deur op een kier en hielden een plek aan tafel vrij. Op de heuvels werden grote vuren ontstoken, en thuis werd het haardvuur opnieuw aangestoken met een vonk uit dat gemeenschappelijke vuur. Mensen verkleedden zich en droegen lantaarns van uitgeholde knollen, om de geesten te eren of op afstand te houden.
Veel van die gebruiken leven nog voort. Halloween stamt er rechtstreeks van af, en in de christelijke traditie kregen dezelfde dagen een nieuwe vorm met Allerheiligen op 1 november en Allerzielen op 2 november. Ook in Nederland zie je dat terug: kaarsjes op graven, herdenkingsavonden op begraafplaatsen, een moment om de namen van de doden hardop te noemen. De kern is door de eeuwen heen gelijk gebleven: wie gestorven is, hoort er nog bij.
De sluier en het sterven
Wie ooit bij een sterfbed heeft gezeten, kent het gevoel van Samhain. De tijd vertraagt, het licht in de kamer verandert, gesprekken worden stiller en wezenlijker. De stervende staat op de drempel, en de mensen eromheen staan er een stukje mee.
Stervensbegeleiding is in wezen drempelwerk. Een goede begeleider duwt niet en houdt niet vast, maar is aanwezig. Dat betekent ruimte maken voor wat gezegd moet worden, voor afscheid en verzoening, voor stilte. Het betekent ook praktische rust brengen, zodat de naasten niet verdrinken in regelwerk op het moment dat het er het meest toe doet.
In de oude tradities was sterven nooit iets wat je alleen deed. De gemeenschap waakte, er werd gezongen en gebeden, en de doden werden zorgvuldig voorbereid op hun reis. Die wijsheid is vandaag nog steeds bruikbaar. Een goed afscheid begint niet na de dood, maar ervoor: in de gesprekken over wat iemand wil, hoe hij of zij herinnerd wil worden, en wat er met het lichaam mag gebeuren.
Het stervensritueel
Rituelen geven vorm aan wat eigenlijk geen vorm heeft. Ze helpen ons om iets onbegrijpelijks te kunnen dragen. Veel oude gebruiken rond het sterven zijn verrassend herkenbaar: een raam openzetten zodat de ziel kan vertrekken, de klok stilzetten, een kaars laten branden, de overledene wassen en in een wade wikkelen, de wake houden.
Ook vandaag kun je zelf een ritueel vormgeven dat past bij de mens die je verliest. Een paar voorbeelden:
1. De wake. Na het overlijden is er tijd om samen te blijven, thuis, in het hospice of in het ziekenhuis. Zonder haast, met verhalen, muziek of stilte.
2. Het lint. Familie en vrienden leggen samen een lint in de handen van de overledene. De uiteinden worden afgeknipt en meegegeven aan de naasten, als tastbare verbinding die blijft.
3. De wade en de baarmand. Natuurlijke materialen die teruggrijpen op eeuwenoude gebruiken en het lichaam met zachtheid omhullen.
4. Een herdenkingsdienst. Met muziek, foto's en woorden, ook als het lichaam er niet meer bij is.
5. Een plek aan tafel. Net als bij Samhain: een kaars, een foto en een lege stoel tijdens Allerzielen, om de dode een plek te blijven geven.
Het mooiste ritueel is niet het meest uitgebreide, maar het meest persoonlijke.
Wat Fenix Biomed bijdraagt
Fenix Biomed is een kleine, persoonlijke Nederlandse organisatie voor lichaamsdonatie. Wie zijn lichaam schenkt aan de wetenschap, draagt bij aan medisch onderwijs, onderzoek en chirurgische training, en daarmee aan de zorg van de toekomst. Het is een laatste gebaar van vrijgevigheid: je laatste gift aan de mensheid.
Lichaamsdonatie hoeft niet kil of afstandelijk te zijn. Fenix Biomed gaat er mee om zoals met elk afscheid: met respect, waardigheid en zorg. Dat zie je terug in hoe de laatste overgang wordt begeleid.
Zekerheid tijdens het leven. Met de palliatieve spoedprocedure hoor je al tijdens je leven of je bent goedgekeurd als donor. Dat is bedoeld voor mensen met een palliatieve of terminale diagnose, in een hospice of met een geplande euthanasie. Naasten mogen de aanvraag ook namens hun dierbare doen. Zo valt een zware onzekerheid weg en blijft er ruimte voor wat er werkelijk toe doet.
Tijd voor afscheid. Bij lichaamsdonatie is er geen gewone uitvaart met het lichaam erbij, maar dat betekent niet dat er geen afscheid is. Na het overlijden is er tijd om samen te blijven voordat de overledene wordt opgehaald. Families kunnen het lintritueel doen, een wake houden of een herdenkingsdienst organiseren.
Zorgvuldig vervoer. De overledene wordt doorgaans opgehaald in een baarmand en gewikkeld in een wade. Precies die oude vormen waarmee de doden al eeuwenlang op hun reis worden gestuurd.
Ontzorgen. Lichaamsdonatie is kosteloos en omvat vervoer, verzorging, koeling en de uiteindelijke crematie. Er is geen wachtlijst en geen leeftijdsgrens, en het team is dag en nacht bereikbaar. Ervaren uitvaartverzorgers helpen met alle regelingen, zodat de familie er niet alleen voor staat.
Zo wordt de sluier niet alleen een grens, maar ook een doorgang: van een persoonlijk afscheid naar een gift die doorwerkt in het leven van anderen.
Tot slot: steek een kaars aan
Samhain nodigt ons uit om het donker niet te ontlopen, maar er even in te gaan zitten. Om de namen van onze doden te noemen, en om na te denken over ons eigen afscheid. Wat wil jij nalaten? Hoe wil jij herinnerd worden?
Steek vanavond een kaars aan voor iemand die je mist. En als je wilt weten wat lichaamsdonatie voor jou of een dierbare kan betekenen, ook in de palliatieve fase, neem dan gerust contact op met Fenix Biomed via 020 2101 062 (dag en nacht bereikbaar) of hallo@fenixbiomed.eu.
De sluier is dun vannacht. Wie we liefhebben, is nooit ver weg.